Follow @pistosgr

Βρίσκεστε εδώ:

Λατρεία

  • Ἀνάλυση τῆς τυπικῆς διάταξης τοῦ Μεγάλου καί τοῦ Μικροῦ Ἁγιασμοῦ

    Σύμφωνα μέ μαρτυρίες ἱστορικῶν τῶν πρώτων χριστιανικῶν αἰώνων φαίνεται ὅτι ραντισμοί καί ἁγνισμοί μέ εὐλογημένο νερό εἶχαν εἰσαχθεῖ στήν λειτουργική ζωή τῆς Ἐκκλησίας ἤδη ἀπό τόν τρίτο μ.Χ. αἰώνα. Σαφής μαρτυρία περί τοῦ Μεγάλου Ἁγιασμοῦ τῶν Θεοφανείων ἔχουμε ἀπό τόν ἅγιο Ἰωάννη τόν Χρυσόστομο, ὁ ὁποῖος περιγράφοντας τά ὅσα διαδραματίζονταν τό βράδυ τῶν Θεοφανείων κάνει λόγο γιά τό «ἁγιασμένο νερό» στό ὁποῖο ὄχι μόνο βαπτιζόντουσαν οἱ κατηχούμενοι, ἀλλά τό μεταλάμβαναν καί τό μετέφεραν οἱ πιστοί στό σπίτι τους γιά εὐλογία, κάθαρση καί ἁγιασμό.

    Μποροῦμε νά ποῦμε ὅτι ὁ Μεγάλος Ἁγιασμός τῶν Θεοφανείων δέν εἶναι τίποτε ἄλλο ἀπό τό ἁγιασμένο νερό τοῦ Βαπτίσματος. Σέ τοῦτο συνηγορεῖ καί ἡ δομή τῆς ἀκολουθίας τοῦ Μεγάλου Ἁγιασμοῦ, ἡ ὁποία στηρίζεται στήν καθαγιαστική εὐχή, «Μέγας εἶ Κύριε…», ὅπως ἀκριβῶς συμβαίνει καί στήν ἀκολουθία τοῦ ἁγίου Βαπτίσματος.

    Ὁ Ἁγιασμός πού τελεῖται τήν παραμονή τῆς ἑορτῆς τῶν Θεοφανείων ὅσο καί ὁ Ἁγιασμός πού τελεῖται τήν κυρίως ἡμέρα τῆς ἑορτῆς εἶναι ὁ ἕνας καί ὁ αὐτός Μεγάλος Ἁγιασμός. Ἀπό παρανόηση ἐπεκράτησε ὁ Ἁγιασμός τῆς παραμονῆς νά ὀνομάζεται Μικρός Ἁγιασμός. Μικρός ἁγιασμός εἶναι ὁ Ἁγιασμός πού τελεῖται τίς πρωτομηνιές καί σέ διάφορες ἄλλες στιγμές τῆς καθημερινότητας τῶν πιστῶν.

    Ἡ ἀκολουθία τοῦ Μεγάλου Ἁγιασμοῦ φαίνεται ἀρχικά νά σχηματοποιεῖται στόν χῶρο τῆς Ἁγίας Γῆς, ὅπου ἔλαβε χώρα καί ἡ Βάπτιση τοῦ Κυρίου ἡμῶν
    Ἰησοῦ Χριστοῦ τῆς ὁποίας ἀναπαράσταση καί ἀποτελεῖ. Τίς περισσότερες πιθανότητες γιά τήν σύνταξη τοῦ ἀρχικοῦ πυρήνα τῆς ἀκολουθίας συγκεντρώνει ὁ Μέγας Βασίλειος. Τό ὄνομα τοῦ Σωφρονίου Πατριάρχου Ἱεροσολύμων, τό ὁποῖο ἐμφανίζεται σήμερα στήν προμετωπίδα τῶν περισσότερων ἐκδόσεων τῆς ἀκολουθίας, μόνο ὡς ἀντιγραφικό λάθος τῶν κωδίκων μπορεῖ νά θεωρηθεῖ καί ὁ μόνος χαρακτηρισμός πού μποροῦμε νά προσδώσουμε στόν Σωφρόνιο εἶναι αὐτός τοῦ διακοσμητῆ τῆς ἀκολουθίας καί τοῦ συντάκτη τῶν εἰσαγωγικῶν τροπαρίων τῆς ἀκολουθίας «Φωνή Κυρίου ἐπί τῶν ὑδάτων……».

    Ἡ ἀκολουθία στή σημερινή της μορφή ἀκολουθεῖ τήν ἑξῆς τυπική διάταξη: Εἰσαγωγικά τροπάρια, «Φωνή Κυρίου ἐπί τῶν ὑδάτων……», Προφητεῖες,
    Ἀπόστολος, Εὐαγγέλιο, Εἰρηνικά, Μυστική Εὐχή τοῦ Ἱερέως, Προοίμιο, Καθαγιαστική Εὐχή, Εὐχή τῆς Κεφαλοκλησίας, Κατάδυση τοῦ Τιμίου Σταυροῦ, Ραντισμός τῶν πιστῶν, Τροπάρια ἐπιλόγου.

    Ὁ σωστός χρόνος τελέσεως τῆς ἀκολουθίας σύμφωνα μέ τά περισσότερα τυπικά εἶναι: ἀμέσως μετά τό «Εἴη τό ὄνομα Κυρίου…» καί πρίν ἀπό τήν ὀπισθάμβωνο εὐχή. Σέ καμία περίπτωση δέν μπορεῖ ἡ ἀκολουθία νά ἀποκοπεῖ ἀπό τόν κύριο κορμό τῆς θείας Λειτουργίας, γι’ αὐτό καί δέν ὑπάρχει σέ αὐτήν ἐναρκτήριος δοξολογία ἀλλά καί ἀπόλυσις.

    Τά εἰρηνικά ἀποτελοῦν εὐχετικές προτροπές καί σέ καμία περίπτωση δέν τελεῖται κατά τή διάρκειά τους ὁ καθαγιασμός τοῦ νεροῦ. Ἐσφαλμένα ὁρισμένοι ἱερεῖς εὐλογοῦν τό νερό κατά τήν προτροπή τῶν εἰρηνικῶν «Ὑπέρ τοῦ ἁγιασθῆναι τό ὕδωρ τοῦτο…..».

    Ὅσον ἀφορᾶ τό προοίμιο «Τριάς ὑπερούσιε…» σαφῶς δέν ἀποτελεῖ καθαγιαστική εὐχή, ἀλλά ἕνα ἐγκώμιο τῆς ἑορτῆς. Τό ὅλο κείμενο κρίνεται ἀπό τούς ἐρευνητές τῆς ἀκολουθίας φιλολογικά ἀσταθές. Ξεκινάει μέ δοξολογία τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ: «Τριάς ὑπερούσιε…». Κατόπιν στρέφεται σέ δοξολογία τοῦ προσώπου τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ: «Δοξάζομέν σε, Υἱέ Θεοῦ κτλ.». Ἔπειτα ἀκολουθοῦν ἐγκώμια τῆς ἡμέρας μέ τήν κατ’ ἐπανάληψιν χρήση τοῦ χρονικοῦ ἐπιρήματος «σήμερον». Καθώς δέ διατυπώνει τίς εὐεργεσίες, πού ἀπολαμβάνουμε οἱ πιστοί λόγῳ τῆς ἑορτῆς χρησιμοποιεῖ πρῶτο πληθυντικό πρόσωπο «διεσώθημεν… ἀπηλλάγημεν… κτλ.» καί ἀμέσως πάλι στρέφεται σέ δεύτερο ἑνικό, στό πρόσωπο τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ «Εἴδοσάν σε ὕδατα…κτλ.». Ἀπό ὅσα δέ περιγράψαμε φαίνεται ἡ περιπετειώδης ἱστορική διαδρομή τοῦ κειμένου ἀλλά καί ὅτι πουθενά σέ αὐτό δέν γίνεται ἐπίκληση γιά τόν καθαγιασμό τοῦ νεροῦ, ὥστε σαφῶς λοιπόν τό προοίμιο εἶναι ξένο καί παρέμβλητο στή ὅλη ἀκολουθία. Ἡ παράλειψη λοιπόν τοῦ προλόγου στόν Ἁγιασμό τῆς παραμονῆς ἐφόσον αὐτός δέν ἀποτελεῖ καθαγιαστική εὐχή, δέν ἀλλοιώνει σέ καμία περίπτωση τήν οὐσία
    τῆς ἀκολουθίας.

    Στήν καθαγιαστική εὐχή «Μέγας εἶ Κύριε…» τελεῖται ὁ καθαγιασμός καί ἡ εὐλογία τοῦ νεροῦ κατά τήν προτροπή «Αὐτός οὖν, φιλάνθρωπε βασιλεῦ, πάρεσο καί νῦν…». Κατά παράδοξο τρόπο στή συγκεκριμένη εὐχή ὑπάρχει καί δεύτερη προτροπή καθαγιασμοῦ «Αὐτός καί νῦν δέσποτα, ἁγίασον…», ἡ ὁποία ὅμως προέρχεται ἀπό ἀντιγραφικό λάθος. Τό «ἁγίασον» τῆς συγκεκριμένης προτροπῆς πρέπει νά μετατραπεῖ σέ «ἁγιάσας», ὥστε καί τό νόημα στή συνέχεια τῆς εὐχῆς νά ἔχει ὀρθότερη φιλολογική πορεία. Ἡ εὐχή τῆς κεφαλοκλισίας «Κλῖνον Κύριε τό οὗς σου…» δέν ἀποτελεῖ σέ καμία περίπτωση καθαγιαστική εὐχή, ἀλλά καθαρή προτροπή τοῦ ἱερέως πρός τούς πιστούς καί τόν ἴδιο. Ἡ ἐμβάπτισις τοῦ Τιμίου Σταυροῦ δέν γίνεται γιά τόν καθαγιασμό τοῦ νεροῦ, ἀλλά σέ ἀνάμνηση τῆς Βαπτίσεως τοῦ Κυρίου. Ἡ ἀπόλυση εἶναι ἡ κοινή ἀπόλυση τῆς θείας Λειτουργίας, τῆς ὁποίας βέβαια προηγοῦνται ὁ ραντισμός τῶν πιστῶν, τά τροπάρια τοῦ ἐπιλόγου τῆς ἀκολουθίας καί ἡ ὀπισθάμβωνος εὐχή. Καλό θά ἦταν ἡ ἀπόλυση νά τελεῖται
    μετά τήν ἐπιστροφή στόν ναό, ἐφόσον ἡ ἀκολουθία λαμβάνει χώρα σέ φιάλη ἤ κολυμβήθρα ἔξω ἀπ’ αὐτόν.

    Πρακτικοί ὅμως λόγοι δέν ἐπιτρέπουν τίς περισσότερες φορές τήν ὁμαλή διεξαγωγή τῆς ἀκολουθίας κατά τήν ὀρθή τυπική διάταξη.
    Στίς περισσότερες ἀκολουθίες τῆς Ἐκκλησίας μας παράλληλα μέ τήν κυρίως ἀκολουθία ἔχουμε καί τή γέννηση μιᾶς πιό λιτῆς ἀκολουθίας, ἡ ὁποία δέν ὑστερεῖ τῆς θείας Χάριτος ἀπό τήν κύρια ἀκολουθία ποιοτικά, ἀλλά ποσοτικά. Τέτοια ζεύγη ἀκολουθιῶν εἶναι π. χ.: ὁ Μεγάλος Ἑσπερινός καί ὁ Μικρός Ἑσπερινός, τό Μεγάλο Ἀπόδειπνο καί τό Μικρό Ἀπόδειπνο, ἡ Μεγάλη Παράκληση καί ἡ Μικρή Παράκληση. Ἔτσι καί στήν περίπτωσή μας ἔχουμε παράλληλα μέ τόν Μεγάλο Ἁγιασμό τῶν Θεοφανείων τή γέννηση τοῦ Μικροῦ Ἁγιασμοῦ, πού τελεῖται τίς πρωτομηνιές καί σέ διάφορες ἄλλες περιπτώσεις τῆς καθημερινῆς ζωῆς τῶν πιστῶν. Ὁ Ἁγιασμός αὐτός, βέβαια, δέν ἔχει καμία ἀπολύτως σχέση μέ τόν Μεγάλο Ἁγιασμό, ὅσον ἀφορᾶ τή δομή του.

    Αὐτός κυρίως ἐξυμνεῖ τό πρόσωπο τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου, στερεῖται Προφητειῶν καί καθαγιαστικῆς εὐχῆς. Ἡ εὐχή «Ὁ Μέγας τῇ βουλῇ...» δέν ἀποτελεῖ καθαγιαστική εὐχή, ἀλλά παράκληση. Σέ νέες ἔντυπες ἐκδόσεις τῆς ἀκολουθίας τοῦ Ἁγιασμοῦ αὐτοῦ κατά ὀρθό τρόπο ἔχει προστεθεῖ ἡ Καθαγιαστική Εὐχή «Ὁ Θεός, ὁ Θεός ἡμῶν, ὁ τό πικρόν ὕδωρ…». Ἡ ἐμβάπτισις τοῦ Τιμίου Σταυροῦ ἐδῶ γίνεται κατά μίμηση τῆς κατάδυσης τοῦ Σταυροῦ στήν ἀκολουθία τοῦ Μεγάλου Ἁγιασμοῦ.

    Ὁ Ἁγιασμός ἀποτελεῖ ἕνα μόνο ἀπό τά πολλά, ἀλλά ἴσως τό σπουδαιότερο μετά ἀπό τή μετοχή στή θεία Εὐχαριστία καί τήν μυστηριακή ζωή τῆς Ἐκκλησίας, ἁγιαστικό μέσο ἔκφρασης τῆς θείας χάριτος, πού πραγματώνεται καί τελειοποιεῖται γιά τόν ἄνθρωπο καί τίς πνευματικές καί ὑλικές του ἀνάγκες.

    Ὁ Ἁγιασμός τῶν ὑδάτων γίνεται μέσα ἀπό τή διαρκῆ ἐξύμνηση καί δοξολογία τοῦ Σωτῆρα Χριστοῦ καί ἐν γένει τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ καί τή συμμετοχή σ’ αὐτή τή δοξολογία ὁλόκληρης τῆς κτίσης καί τοῦ ἰδίου τοῦ ἀνθρώπου. Λέει χαρακτηριστικά ἡ εὐχή: «Ἵνα καί διά στοιχείων καί δι’ ἀγγέλων καί δι’ ἀνθρώπων καί διά ὁρωμένων καί δι’ ἀοράτων δοξάζηταί σου τό πανάγιον ὄνομα σύν τῷ Πατρί καί τῷ ἁγίῳ Πνεύματι νῦν καί ἀεί καί εἰς τούς αἰῶνας τῶν αἰώνων.
    Ἀμήν».

    Τοῦ Ἀρχιμ. Ἀποστόλου Πεζουβάνη

    Από το περιοδικό η ''ΟΔΟΣ'' της Ιεράς Μητρόπολεως Ρόδου.


Δημοφιλη αρθρα

Λογοι